Duże grodzisko wczesnośredniowieczne, zlokalizowane na wysokim brzegu Dajny, na południowym skraju terytorium Barcji. Badania w 2000 r. prowadził tu Tomasz Nowakiewicz. Miejsce to zachowało istotne znaczenie już po podboju ziemi Bartów przez Krzyżaków, przez pewien czas funkcjonując z równolegle z zamkiem Bäslack. Nieliczna seria spektakularnych zabytków wskazuje na rozległe kontakty Bezławek ze Skandynawią, Rusią i Litwą.

       Niewielkie, silnie zniszczone grodzisko, położone na północ od wsi Boże. Badania prowadził tu w 1997 r. Tomasz Nowakiewicz. Odkryto tu m.in. kamienne podwaliny budynku o charakterze mieszkalnym - być może pruskiej "wysokiej wieży". Grodzisko, wraz z towarzyszącą mu od wschodu osadą otwartą pełniło prawdopodobnie rolę prestiżowej siedziby galindzkiego możnowładcy. Datowane na 2 poł. X-X/XI w.

       To znajdujące się w obrębie wsi Boże (na zachód od kaplicy) relikty budowli krzyżackiej - przypuszczalnie niewielkiej wieży obronnej. Funkcjonowała ona po zasiedleniu tych terenów przez Zakon w 2 poł. XIV w., lub też na początku następnego stulecia. Badania Tomasza Nowakiewicza w 1998 r. Nazwa zwyczajowa, używana przez członków Ekspedycji Galindzkiej to "Vikingburg" (od piwa o niepowtarzalnym smaku, marki "Viking", które można było nabyć drogą kupna w miejscowym sklepie...).

       W 1896 r. na zachód od Brodzikowa (d. Marienhof) odkryty został przypadkowo unikatowy dla naszych terenów, ważący prawie 1 kg skarb ośmiu srebrnych bransolet i naramienników. Chronologię tego depozytu umieszczano w szerokich ramach czasowych: od końca X w. po XIII stulecie. Dopiero niedawna, wnikliwa analiza Mateusza Boguckiego pozwoliła na ustalenie, że większość ozdób z Brodzikowa powstała na początku XI w., sam skarb zaś został zakopany w ciągu 2-3 ćw. tego stulecia (najpewniej ok. 1050 r.).

       Rozległa, kilkuhektarowa osada, odkryta w czasie badań powierzchniowych w 1996 r. Stanowisko położone jest w rejonie dawnego (obecnie są to bagna) południowego skraju Jeziora Salęt. Rok później sondażowe badania Pawła Szymańskiego potwierdziły wstępne datowanie stanowiska na późny okres wpływów rzymskich. W latach 1998-1999 wykopaliska prowadziły tu Anna Gręzak i Izabela Rogala. Odkryto wtedy kilkadziesiąt obiektów kultury bogaczewskiej oraz kilka obiektów z okresu wczesnego średniowiecza. Bardzo interesujące są także nieliczne znalezione tu wczesnośredniowieczne zabytki metalowe: m.in. połówka arabskiego dirhema z VIII/IX w. i żelazna zawieszka proweniencji skandynawskiej, w kształcie tzw. młotka Thora.

       Duża, prawie hektarowa wyspa, znajdująca się w północnej części Jeziora Salęt, na tzw. Małym Salęcie. Niegdyś wykorzystywana jako pastwisko, od wielu lat jest rezerwatem wodnego ptactwa (głównie mewy i rybitwy). Badania prowadzone są tu z przerwami od 1978 r. (m.in. przez A. Bursche, W. Nowakowskiego i M. Fedorczyk). Od sezonu 2000 wykopaliskami na Ptasiej Wyspie kieruje Magdalena Nowakowska. Dotychczasowe, wstępne wyniki prac pozwalają stwierdzić, że pierwsze ślady osadnictwa na Ptasiej Wyspie sięgają neolitu i wczesnej epoki brązu. W tym okresie wyspa stanowiła dogodne miejsce dla krótkotrwałych obozowisk ludności kręgu kultur z ceramiką sznurową i kultur strefy leśnej, co potwierdzają niezbyt liczne fragmenty naczyń ceramicznych, zabytki kamienne oraz krzemienne znajdowane w warstwie kulturowej. Bliskość brzegu (ok. 150 m), znaczne wypiętrzenie wyspy (do 8 m) i naturalna obronność sprawiły, że stała się ona bardzo atrakcyjnym miejscem osadniczym dla ludności zamieszkującej okolicę u schyłku epoki brązu i przez cały okres "wczesnożelazny". Stałe osadnictwo na Ptasiej Wyspie związane jest z pobytem ludności kultury łużyckiej (tzw. grupa warmińsko-mazurska), jednak najintensywniej stanowisko zasiedlone było we wczesnej epoce żelaza przez ludność kultury kurhanów zachodniobałtyjskich. Z tych okresów pochodzą bardzo liczne fragmenty naczyń oraz zabytki kamienne (rozcieracze, osełki, żarna), ciężarki do sieci rybackich, ozdoby oraz zabytki krzemienne.
       Podczas wykopalisk w sezonie 2001 zlokalizowano ponad 50 obiektów o charakterze gospodarczym (jamy odpadkowe, zasobowe) oraz pierwszego jak do tej pory zarysu budynku - prostokątnej półziemianki z dwoma piwniczkami i paleniskiem wewnątrz. W większości obiektów znajdowane są liczne fragmenty ceramiki, rzadziej kości zwierzęce, rybie ości, muszle małż oraz ziarna zbóż. Chronologia stanowiska ustalana jak do tej pory jest wyłącznie na podstawie charakterystycznych form naczyń, a dotychczasowe ustalenia potwierdzają bardzo nieliczne zabytki kamienne, nie będące ścisłymi datownikami (siekierki trapezowate, fragment toporka) oraz paciorki szklane.

       Niewielka osada rybacka, zlokalizowana nad północnym brzegiem Jeziora Salęt (tzw. Małego Salętu). Stanowisko zostało odkryte w czasie badań powierzchniowych, wiosną 1996 roku. W lipcu tego samego roku badania sondażowe prowadziła tu Magdalena Fedorczyk, a trzy lata później prace na osadzie kontynuował Tomasz Nowakiewicz. Osada w Ruskiej Wsi była zapewne elementem zaplecza centralnego punktu miejscowej sieci osadniczej - galindzkiego grodziska w Szestnie-Czrnym Lesie. Osada datowana jest w szerokich ramach chronologicznych XI-XIII w.

       Osada w Ruskiej Wsi położona jest przy wschodnim brzegu, w północnej części Jeziora Salęt, zwanej Małym Salętem. Została odkryta w trakcie badań powierzchniowych wiosną 1996 r. W roku 2000 przeprowadzono na stanowisku pod kierunkiem Andrzeja Szeli badania sondażowe, w trakcie których udało się uchwycić głęboką na 1,5 metra warstwę spływową z licznymi fragmentami glinianych naczyń. Była to pozostałość całkowicie zniszczonej osady, która egzystowała tu we wczesnej epoce żelaza. Nie udało się natomiast znaleźć żadnych materiałów z okresu wpływów rzymskich; Obecność w tym miejscu osady kultury bogaczewskiej sugerowały bowiem materiały z badań powierzchniowych (m.in. rzymskiego denara z II w.).

       Niewielkie wczesnośredniowieczne grodzisko, położone w strefie pogranicza pomiędzy dwoma pruskimi terytoriami plemiennymi: Galindią i Barcją. Badania prowadził tu w 1998 r. Tomasz Nowakiewicz. Niejasna jest funkcja, jaką obiekt ten mógł pełnić, a brak niezależnych datowników uniemożliwia precyzyjne określenie chronologii grodziska. Jedynie nieliczne fragmenty wczesnośredniowiecznych naczyń glinianych pozwalają na łączenie funkcjonowania grodziska z młodszymi fazami tego okresu (X-XI/XII w.).

       Znajdujący się w środku wsi pokrzyżacki kościół gotycki zwraca uwagę swoją masywną, nieregularną bryłą, sugerującą, że budowla ta była kilkukrotnie przebudowywana. Badania archeologiczne wokół i we wnętrzu kościoła w Szestnie [Dzieje Szestna i okolicy - link]prowadzone były w latach 1998-1999. Kierownikiem wykopalisk był Wojciech Wróblewski; pracami zawiadywała Paulina Florjanowicz, przy współudziale Tomasza Nowakiewicza. Ich efektem było stwierdzenie, że pierwotnie kościół był założeniem trójnawowym, z głębokim, prostokątnie zamkniętym prezbiterium. Badania archeologiczne ujawniły szczątkowo zachowane fundamenty na których wspierała się pierwotna budowla. Ich przebieg zgodny jest z zaproponowaną przez nas teorią. Podczas wykopalisk odsłonięto także dawny cmentarz parafialny, funkcjonujący przy kościele od średniowiecza do przełomu XVIII/XIX w.

więcej > > >

       Niewielkie grodzisko pruskich Galindów, ukryte wśród malowniczych wzgórz na południe od Szestna. Najważniejsze stanowisko z wczesnego średniowiecza w badanym przez nas rejonie. Po raz pierwszy krótkie badania sondażowe były tu prowadzone w 1976 r. Po prawie 20 latach (1995 r.) wykopaliska wznowił tu Wojciech Wróblewski. Prace prowadzone są w dalszym ciągu. W czasie kilku sezonów badawczych udało się ustalić, że gród w Czarnym Lesie był zamieszkiwany na przełomie X i XI w.
Obiekt był otoczony drewnianym wałem, wzniesionym w konstrukcji przekładkowej z dębowych bierwion (jak do tej pory analizy dendrochronologiczne nie pozwoliły na precyzyjne ustalenie daty wzniesienia wału). We wnętrzu grodu funkcjonowała stała zabudowa; jeden z budynków pełnił prawdopodobnie funkcję domu zmarłych: w jego kamiennej podwalinie odkryto spalone szczątki co najmniej 21 osób. Bardzo liczna seria zabytków metalowych (ozdób ze srebra i brązu, brązowych i żelaznych elementów rzędu końskiego [wędzidła, okucia uzdy] i oporządzenia jeździeckiego [ostrogi] oraz broni [groty strzał i włóczni, fragment topora]) pozwala na precyzyjne określenie chronologii grodziska. Nie ulega też wątpliwości, że gród w Czarnym Lesie został zniszczony około połowy XI w.; wskazuje na to wyraźna warstwa spalenizny we wnętrzu obiektu i zwęglone relikty wału. We wschodniej części grodziska znaleziono kilka charakterystycznych grotów strzał, typowych dla wojowników skandynawskich. Można więc domniemywać, że gród padł łupem wikińskiej drużyny, bądź napastników, którzy używali uzbrojenia charakterystycznego dla wikingów. Być może moment złupienia Czarnego Lasu można skorelować z czasem ukrycia skarbu srebrnych ozdób z pobliskiego Brodzikowa.

       Duża osada, odkryta latem 2001 r., w trakcie kolejnego sezonu badań wykopaliskowych, prowadzonych na grodzisku w Czarnym Lesie. Stanowisko położone jest w lesie, na wschód od grodziska, w jego bezpośrednim sąsiedztwie. Znajdowane w kretowinach fragmenty wczesnośredniowiecznych naczyń glinianych pozwalają na wysunięcie przypuszczenia, że osada ta funkcjonowała współcześnie z grodem (X/XI w.). Jesienią 2001 r. przeprowadzono tu serię odwiertów sondażowych, które potwierdziły fakt występowania warstwy kulturowej i śladów budynków mieszkalnych, zwłaszcza we wschodniej partii stanowiska. Pierwszy sezon badań wykopaliskowych, którymi będzie kierował Wojciech Wróblewski, planowany jest na lipiec 2002 r.

       Pierwsze stanowisko archeologiczne na terenach d. Prus Wschodnich, badane po II wojnie światowej przez Jerzego Antoniewicza w 1949 r. Oprócz tej osady z okresu wpływów rzymskich i okresu wędrówek ludów J. Antoniewicz znalazł wtedy także znajdujące się w pobliżu stan. II. Prace zostały tu wznowione dopiero w 1974 r. (badania J. Okulicza i W. Nowakowskiego).

       Marcin Gładki

Wyszembork st. II gm. Mrągowo, woj. warmińsko - mazurskie - miejsce kultu z wczesnej epoki żelaza

Stanowisko II w Wyszemborku położone jest północnej części rozległego półwyspu a w rzeczywistości wyspy na jeziorze Salęt (ryc.1), połączonej obecnie z lądem płytkim brodami i sztucznym nasypem przez który przebiega droga łącząca miejscowość Szestno z Wyszemborkiem. Prowadzone tu od 1995 roku wykopaliska archeologiczne, w ramach badań mikroregionu osadniczego jeziora Salęt ujawniły liczne zabytki związane z zamieszkującą na obszarze Warmii i Mazur prawdopodobnie od VI w. p.n.e. ludnością kultury kurhanów zachodniobałtyjskich. Ludność ta chowała swych zmarłych spalonych, w naczyniach umieszczanych na brukach kamiennych i wewnątrz skrzyń, w otaczanych często kamiennymi kręgami nasypach kurhanowych. W świetle dotychczasowych znalezisk st. II w Wyszemborku datować należy na III fazę kultury kurhanów zachodniobałtyjskich a więc czasy od III do I w. p.n.e..

więcej > > >

       Duża osada ludności kultury bogaczewskiej i grupy olsztyńskiej, położona na południe od cmentarzyska - na stoku opadającym w kierunku Salętu. W latach 1995-1999 wykopaliska prowadził tu Paweł Szymański. W trakcie kilku sezonów badań odkryto tu kilkadziesiąt obiektów (jamy, paleniska), datowanych na wczesny okres wpływów rzymskich i okres wędrówek ludów. Jedno z nielicznych, dobrze rozpoznanych mazurskich stanowisk osadniczych dla obu tych okresów.

      W przygotowaniu.

dr Wojciech Wróblewski